poniedziałek, 9 kwietnia 2018

Chrześcijańska koncepcja doświadczenia religijnego



            W chrześcijaństwie doświadczenie religijne jest zawsze doś­wiadczeniem wiary. Jest ona centralnym aktem doświadczenia religij­nego[i]. Wg Granata wiara połączona z miłością jest punktem wyjścia, a zarazem źródłem chrześcijańskiego doświad­czenia. Wiara jest życiowym darem i prowadzi do obcowania z Bogiem. Nie jest obiektywna w sensie wiedzy. Trudno jest odróżnić wiarę od wier­zenia[ii] i ustalić stopień pewności doświadczenia religijnego i dokonać rozróżnienia między wiarą jako aktem (tak pojęta wiara nie przyjmuje wątpienia) a wiarą jako postawą (wręcz zakłada wąt­pienie)[iii].
            Doświadczenie religijne w ujęciu chrześcijańskim odznacza się głębią, trwałością, zasięgiem wpływu oraz oddziałuje na całość ludzkiej psychiki[iv]. Doświadczenie to jest różne od poznania filozoficznego, nie różnicą stopnia, lecz natury[v]. Polega na przyjęciu przez wiarę, na podstawie objawienia Bożego, przekonania o działaniu w człowieku Chrystusa, łaski Bożej, charyzmatów. W szczególnych przypadkach doświadczenie to występuje w formie kontemplacji czy doświadczenia mistyczne­go[vi].
            Św. Paweł Apostoł określał doświadczenie religijne jako doświadczenie śmierci i zmartwychwstania z Chrystusem oraz jako doświadczenie w Duchu Świętym, umożliwiające urzeczywistnianie dziecięctwa Bożego. Św. Paweł głosił, że wiara bierze się ze słuchania, czym obniżył rangę elementu "doświadczenia", który odgrywa tak ważną rolę w większości postaw religijnych. W sensie chrześcijańskim wiara nie jest doświadczeniem ani przekonan­iem opartym na doświadczeniu, ale przede wszystkim posłuszeństwem i nadzieją (por. Hbr. 11, 1). Chrześcijaństwo podkreśliło potrzebę przekroczenia tego, co empiryczne, refleksyjnej akceptacji treści objawienia[vii].
            Św. Jan Apostoł ujmuje to doświadczenie jako przedsmak życia wiecznego przez zbliżanie się w miłości do Boga.
            Wg teologii katolickiej doświadczenie religijne charaktery­zuje się swoistą strukturą. Jest ukierunkowane na :
- stworzenie i historię,
- człowieka i wspólnotę,
- osobę Jezusa Chrystusa[viii],
            Kryteriami jego autentyczności jest pozostawanie danego chrześcijanina w jedności ze wspólnotą, zgodność tego doświad­czenia z zasadami duchowości chrześcijańskiej. Chrześcijańskie doświadczenie odznacza się więc teocentryzmem, chrysto­centryzmem, antropocentryzmem oraz eklezjocentryzmem łączącym wymiar wertykalny z horyzontal­nym[ix].
            W. Gawlik postuluje, by mówić raczej o religijnym wymiarze doświadczenia, niż o doświadczeniu religijnym, ponieważ ten drugi termin prowadzić może do zawężenia pojęcia i ograniczenia jego znaczenia tylko do doświadczenia mistycznego i aktów kultowych. W pierwszym przypadku spotykamy się z doświadczeniem wyjątkowym, będącym udziałem niewielkiej tylko grupy ludzi, a poza tym wyjątkowo niekomunikatywnym. Akty kultowe natomiast (modlitwa, sakramenty, liturgia itp.) niewątpliwie wchodzą w zakres doświadczenia religij­nego, ale go nie wyczerpują. Relacja religijna jest uświadomieniem sobie Boga jako Sacrum, dlatego też doświadczenie religijne zawiera w sobie otwieranie się człowieka na działanie osobowego Boga oraz jego odpowiedź na to działanie. Aby ta relacja zaistniała, człowiek musi jej pragnąć (szukanie Boga) oraz być osobiście przekonanym o otwartości Absolutu na jego wysiłki (doświadczenie miłości Boga). Bóg odsłania się wobec człowieka: w dziele stworzenia, w historii, w misterium grzechu, a także w osobistej historii jego życia. Świadomość doznawania obecności Boga w żadnym wypadku nie jest subiektywnym złudzeniem, lecz niezwykle cennym przypieczęto­waniem kontaktu człowieka z Bogiem[x].


[i]               Por. S. Kowalczyk. Drogi ku Bogu, jw. s. 95.
[ii]               Pewne kryteria daje John Henry Newman. Por. J. H. Newman. Logika wiary. Warszawa 1956. s. 206.
[iii]              Por. L. Dupre, jw. s. 45-46.
[iv]              Por. W. Granat. Teologiczna Wiara, Nadzieja i Miłość. Lublin  1960 s. 221.
[v]               Por. T. Dajczer. Rozważania o wierze. Częstochowa 1993  s. 12.
[vi]              Szerzej na ten temat zob.: A. Żychliński. Teologia życia  wewnętrznego. Kielce 1947 s. 362-368; J. Majkowski. Psychologia przeżyć mistycznych. "Roczniki Filozoficzne" 2-3: (1949-50) s. 172-184; Mistyka w życiu człowieka. Lublin 1980 (passim).
[vii]             Por. L. Dupre, jw. s. 36-37.
[viii]             Por. J. Ratzinger. Doświadczenie a wiara. "Communio" 4: 1981, 1 s. 16-31.
[ix]              Por. Z. Zdybicka. Doświadczenie religijne, jw. kol, 158-159.
[x]               Por. W. Gawlik. Osobiste doświadczenie religijne. "Znak" 25: 1973 nr 25 s. 1261-1264.

środa, 7 marca 2018

Prezentacja problematyki doświadczenia religijnego

praca magisterska z teologii pastoralnej

Doświadczenie religijne jest rzeczywistością, która nigdy nie przestawała fascynować ludzkości. Niektórzy ludzie doszli do wniosku, że doświadczenie religijne jest niezwykle wartościowe, uważając je za najwspanialszą jakość życia, w jakiej człowiek może uczestniczyć. Inni ocenili je natomiast jako bezwartoś­ciowe, uważając je za wyrażenie ludzkiego samookłamywania się i niedojrzałości[i].
            Stosunek do doświadczenia religijnego uwarunkowany jest nie tylko różnicami religijno - światopoglądowymi, lecz również, świadomie, lub nawet nieświadomie przyjmowanym, systemem filozoficznym.
            Na terenie filozofii i teologii odnajdujemy różne próby definiowania i opisywania doświadczenia religijnego. W tej dziedzinie nie ma wśród filozofów i teologów całkowitej zgod­ności. Jak twierdzi Z. Zdybicka "teoria poznania religijnego nie należy do dziedzin, które mogą poszczycić się ogólnie przyjętymi osiągnięciami, czy jednolitością wyników"[ii] . Istnieją również poważne rozbieżności dotyczące zakresu pojęcia "doświadczenie religijne" a nawet samej koncepcji doświadczenia[iii].
            Doświadczenie religijne niewątpliwie jest rzeczywistością skomplikowaną i złożoną, a więc niełatwą do zdefiniowania. Jest jednak zjawiskiem często badanym przez psychologię religii. Przede wszystkim jednak jest to rzeczywistość, którą zajmuje się filozofia i teologia, dlatego też najpierw przedstawione zostaną filozoficzno-teologiczne koncepcje doś­wiadczenia religijnego.
            Na początku niniejszego rozdziału zostaną zaprezentowane niektóre koncepcje filozoficzne: subiektywizm, fenomenologia, transcendentalizm, realizm. Następnie przedstawione zostanie koncepcja doświadczenia religijnego funkcjonująca na gruncie teologii katolickiej.
            W drugim paragrafie zajmiemy się psychologiczną interpre­tacją przeżycia religijnego, zaś w trzecim zostaną przedstawione wyniki badań dotyczących percepcji przeżycia religijnego przez młodzież szkół średnich.


[i]               Por. J. van der Lans. Psychodelic drugs and religious experience. mps. b. m. w. 1981. Por. S. Kuczkowski. Psychologia religii. Kraków 1993 s. 101.
[ii]               Z. Zdybicka. Problem doświadczenia religijnego. "Roczniki Filozoficzne" 25: 1977 z. 2 s. 5.
[iii]              Na temat filozoficznego pojęcia terminu "doświadczenie" zob.: M. Krąpiec. Doświadczenie w metafizyce. "Roczniki Filozoficzne" 24: 1976 z. s. 5-16; R. Ingarden. Z badań nad filozofią współczes­ną. Warszawa 1963; K. Ajdukiewicz. Logika pragmatyczna. Warszawa 1965; T. Czeżowski. Filozofia na rozdrożu. Warszawa 1965 s. 73-81; T. Czeżowski. Teoria a doświadczenie. Warszawa 1966; A. Stępień. Rodzaje bezpośred­niego poznania. "Roczniki Filozoficzne" 19: 1971 s. 95-127; A. Stępień. Rola doświadczenia w punkcie wyjścia metafizyki. "Zeszyty Naukowe KUL" 17: 1974 z. 4 s. 29-37; S. Kowalczyk. Drogi ku Bogu. Wrocław 1983. s. 53-85.

środa, 21 lutego 2018

Cechy dojrzałej religijności



Religijność niewątpliwie dotyczy całej sfery postaw i działal­ności człowieka. Nie sposób również przecenić jej roli w funkcjonowaniu osobowości, gdyż od strony psychologicznej jest "produktem" całej osobowości człowieka[i]. Wg Z. Chlewińskiego religijność należy traktować jako religijny aspekt osobo­wości[ii]. Religij­ność jego zdaniem należy do właściwości konstytuujących osobę ludzką.  Tak więc religijność niewątpliwie odgrywa bardzo znamienną rolę w strukturze ludzkiego "ja"[iii]. Tym samym wartości religijne są predysponowane do odgrywania szczegól­nie doniosłej roli w życiu psychicznym człowieka. Wprowad­zają w nie nowe treści i zajmują centalne miejsce we wszystkich jego ustosunkowaniach się do siebie samego, do innych ludzi i do różnorodnych zdarzeń zachodzących w otaczającym go świecie[iv]. Dojrzałość religijna oznacza immanentny, docelowy stan rozwoju religijności. Może ona przyjmować formy mniej lub bardziej doskonałe. Dojrzała religijność kształtuje się przez wychowanie danej jednostki w duchu przyjętych w danym środowisku pojęć, przez instytucje religijne oraz osobiste doświadcze­nia[v].
            Kryteria dojrzałej religijności wg Z. Chlewińskiego (autor bierze pod uwagę tylko wyznania chrześcijańskie) można sprowa­dzić do pięciu podstawowych:
1) Autonomia motywacji religijnej. Zasada autonomii funkcjonal­nej głosi, iż motywy (w tym i religijne) dorosłego człowieka nie mają związku funkcjonalnego z wcześniejszymi doświadczeniami, w których się zrodziły i ujawniły. Religia jako wartość sama w sobie jest zdolna pobudzić daną jednostkę do działania, wpływa znacząco na całokształt jej zacho­wań[vi]. W przypadku religij­ności dojrzałej motywacja religijna jest w pełni autonomicz­na[vii].
2) Koncepcja Boga. Pojęcie, jakie człowiek ma o Bogu nigdy nie ma charakteru adekwat­nego, lecz jedynie analogiczny. Dojrzała religijność tworzy dojrzały, apofatyczny obraz Boga. Wobec tej, niewyrażalnej Rzeczywistości znaki naturalnego języka uzyskują odniesienia analogiczne. Dojrzały obraz Boga jest wolny od emocji i projektowanych doświadczeń[viii].
3) Umiejętność różnicowania elementów istotnych i ubocznych w religii. Człowiek religijnie dojrzały potrafi zróżnicować poszczególne aspekty swojego wyznania i odróżnić to, co istotne od tego, co ma jedynie uboczny, historycznie uwarunkowany charakter[ix].
4) Umiejętność rozwiązywania kryzysów religijnych. W przypadku człowieka o dojrzałej religijności kryzysy religijne traktowane są jako twórczy impuls prowadzący do wykształto­wania się bardziej dojrzałej myśli religijnej[x].
5) Autentyczność przekonań religijnych. Przekonania religijne są o tyle specyficzne, że dotyczą odmiennej, transcen­dentnej, pozaem­pirycznej (w wąskim sensie) rzeczywistości. Jako kryterium auten­tyczności przekonań przyjmujemy świadome uznawanie pewnych przekonań ze względu na siłę ich argumen­tów dla uznającego, czy też ze względu na ich wartość. Fakt przyjęcia twierdzeń religij­nych nie zwalnia człowieka dojrzałego od prób lepszego ich zrozumienia, oceny, czy nawet weryfikacji[xi].
            Do wyżej wymienionych kryteriów dojrzałej religijności można również dodać, za Allportem[xii] stałość i zwartość konsek­wencji moralnych płynących z wiary, szerokość pojmowania religijnego, integralny charakter religijności oraz jej charak­ter heurystyczny.
            Religijność dojrzała, która jest oparta na przekonaniach staje się centralnym dynamizmem w strukturze osobowości. Religijność taka znajduje się w centrum świadomości jednostki, zaś ocena ludzi, zdarzeń, czy sytuacji dokonuje się poprzez odniesienie ich do wartości centralnej[xiii].


[i]               D. Ziółkowski. Z Zagadnień dojrzałości religijnej. "Znak" 12: 1971 s. 1587-1595.
[ii]               Por. Z. Chlewiński. Religijność dojrzała. W:  Wybrane zagad­nienia z psychologii pastoralnej. Lublin 1989 s. 9.
[iii]              Por. Z. Chlewiński. Dojrzałość, osobowość, sumienie, jw. s. 86-87.
[iv]              Por. Z. Chlewiński. Religijność dojrzała, jw. s. 10-11.
[v]               Por. Z. Chlewiński. Dojrzałość, osobowość, sumienie, jw. s. 88.
[vi]              Por. D. Ziółkowski, jw. s. 1593.
[vii]             Por. Z. Chlewiński. Religijność dojrzała, jw. s. 13-15.
[viii]             Por. Z. Chlewiński. Dojrzałość, osobowość, sumienie, jw. s. 92-95.
[ix]              Por. Z. Chlewiński. Religijność dojrzała, jw. s. 17-19.
[x]               Por. Z. Chlewiński. Dojrzałość, osobowość, sumienie, jw. s. 98-104.
[xi]              Por. Z. Chlewiński. Religijność dojrzała, jw. s. 25-36.
[xii]             G. Allport. Osobowośc i religia.
[xiii]             Por. Z. Chlewiński. Dojrzałość, osobowość, sumienie, jw. s. 106.